6. KAFLI
Á árunum 2019-2023, undir fyrri máltækniáætlun stjórnvalda, var lagður sterkur grunnur að stafrænni framtíð íslenskunnar. Með söfnun viðamikilla texta- og talgagnasafna, þróun opinna innviða og smíði ýmiss hugbúnaðar var búið til umhverfi sem gerir bæði innlendum og erlendum aðilum kleift að þróa lausnir á íslensku.
Í núverandi máltækniáætlun (2024–2026) [1] færðist áherslan í ríkari mæli yfir á hagnýtingu. Það er ekki fullnægjandi að innviðirnir fyrir íslensku í tækni séu til staðar einir og sér heldur þurfa þeir að rata inn í daglegt líf fólks. Í þau tæki og tól sem við notum og þær erlendu lausnir sem móta sífellt stærri hluta af daglegum samskiptum okkar.
Þótt tækninni fleygi fram er ekkert sjálfgefið við það að íslenska fái pláss í alþjóðlegum hugbúnaði. Íslenskur markaður er smár og notendahópurinn fámennur. Alþjóðleg tæknifyrirtæki starfa í hröðu umhverfi þar sem gríðarleg pressa er á vöruþróunarteymum að skila af sér afurðum sem fyrst. Fyrir vikið verður oft afar ströng forgangsröðun á því efni sem drífur alla leið inn í endavöru þeirra. Tungumál eru þar engin undantekning, enda getur verið flókið að gera hugbúnað aðgengilegan á nýju máli, og forgangsraða fyrirtæki því gjarnan tungumálum eftir stærð markaðar, fjölda málhafa eða aðgengi að gögnum á tungumálinu sem nýtast í þróun lausnarinnar.
Í slíku umhverfi eiga smærri tungumál á hættu að verða útundan.
Vegna þessa er hagsmunagæsla gagnvart þessum fyrirtækjum einn mikilvægasti og sýnilegasti hluti af starfsemi Almannaróms. Með markvissri kynningu á þeim opnu afurðum sem komið hafa út úr máltækniáætlunum, tengslamyndun inn í fyrirtækin og beinu samtali við áhrifafólk innan þeirra hefur Almannarómi, stjórnvöldum og öðrum innan íslenska máltæknisamfélagsins tekist að breiða íslenska tungu út víða í stafrænum heimi.
Eitt helsta markmið í starfsemi Almannaróms er að tryggj að íslenskir notendur geti notað nýjustu tækni á eigin tungumáli, með eðlilegum hætti og fullu notagildi. Þetta gerum við eftir fjölbreyttum leiðum.
Staða íslensku í tæknilausnum hefur batnað verulega á undanförnum árum. Með markvissri vinnu og hagsmunagæslu hefur tekist að koma íslensku inn í fjölda þeirra lausna sem skipta mestu máli í daglegu lífi fólks og fyrirtækja og almennt stendur hún ágætlega í helstu tæknikerfum. Markmiðið er að tryggja að öll sú tækni sem er í mikilli daglegri notkun á Íslandi sé raunverulega nothæf á íslensku.
Hér í töflunni að neðan er dregin saman staða íslensku innan lausna stærstu tæknifyrirtækjanna og lausnunum gefin einkunn á bilinu 1 til 5 eftir því hversu nothæfar þær eru á íslensku. Við matið er einkum horft til þess hvort viðmót lausnarinnar sé aðgengilegt á íslensku og hvort helstu notkunarþættir hennar virki á íslensku. Gemini frá Google fær til dæmis einkunnina 5, þar sem viðmót hennar er aðgengilegt á íslensku en einnig hægt að nota alla lykilþætti mállíkansins á íslensku, bæði í tali, texta og myndgreiningu. YouTube fær hins vegar aðeins 2, því þótt þjónustan bjóði upp á íslenskt viðmót er virkni sem snýr að textun myndbanda, þýðingu og rauntímatextun enn takmörkuð eða ófullnægjandi á íslensku.
Rétt er að taka fram að hér er ekki um vísindalega mælingu a´ gæðum íslenskunnar í hverri lausn að ræða, heldur er hér aðeins um almenna samantekt að ræða, sem fengin er meðal annars úr vörulýsingum lausnanna sem oft tilgreina tungumálastuðning sérstaklega og í einhverjum tilfellum faglegu mati starfsmanns Almannaróms sem hefur unnið að samskiptum við stóru tæknifyrirtækin um stöðu íslensku í lausnum þeirra. Matið snýst því fyrst og fremst um notagildið; hvort lausnir séu vel nothæfar á íslensku, nothæfar að hluta eða lítið sem ekkert nothæfar.
Skalinn
1 = Alls ekki nothæf á íslensku.
2 = Lítill hluti lausnarinnar virkar á íslensku.
3 = Einhver virkni á íslensku, en ekki mjög góð.
4 = Flestir þættir lausnarinnar virka á íslensku.
5 = Allir þættir lausnarinnar eru mjög vel nothæfir á íslensku.
Á undanförnum árum hafa myndast sterk tengsl við flest stærstu tæknifyrirtækin. Reynslan sýnir að fyrirtækin hafa almennt verið jákvæð gagnvart málstað íslenskunnar þegar þeim hefur verið kynntur sá grunnur sem byggður hefur verið upp hér á landi með opnum gögnum. Þetta hefur skilað sýnilegum árangri í ýmsum af mest notuðu tæknilausnum samtímans.
Eitt fyrirtæki sker sig þó enn úr, Apple. Þar hefur verið erfiðara að koma á beinu og markvissu samtali um stöðu íslenskunnar í lausnum þess, og fyrir vikið virka lausnir fyrirtækisins, sem þó eru í mikilli notkun á Íslandi, fæstar á íslensku eins og sést vel í töflunni að ofan.
Staða Apple er eitt skýrasta dæmið um það hvar enn er langt í land í stafrænni vegferð íslenskunnar. Þrátt fyrir mikla útbreiðslu Apple-tækja á Íslandi hefur fyrirtækið hingað til verið fremur lokað gagnvart beinu samtali um stuðning við íslensku í sínum lausnum.
Hvers vegna þetta skiptir máli
Vörur Apple gegna óvenju stóru hlutverki í daglegu lífi fólks. Þetta á ekki síst við um snjallsíma, spjaldtölvur og sérhæfð hjálpartæki þar sem raddstýring og málskilningur eru lykilforsendur fyrir fullu notagildi.
50% Íslendinga eiga iPhone
74% á aldrinum 18–34 ára eiga iPhone
Næsta skref
Með það að markmiði að opna á formleg samskipti áttu ráðherra og fulltrúar Almannaróms fund með Apple á skrifstofum fyrirtækisins í London þann 20. apríl 2026. Sá fundur markar mikilvægan upphafspunkt og er gluggi sem nú er að opnast til að bæta stöðu tungumálsins í vistkerfi Apple.
Árangurinn sem náðst hefur undanfarin ár byggist á tveimur þáttum sem haldast þétt í hendur. Annars vegar var lagður traustur tæknilegur grunnur hér heima fyrir með opnum gagnasöfnum, þróun grunnverkfæra og þekkingaruppbyggingu. Hins vegar hefur Almannarómur, í samstarfi við stjórnvöld og íslensk máltæknifyrirtæki, unnið markvisst að því að koma þessum grunni inn í lausnir stærstu tæknifyrirtækja heims.
Þetta er gert með fjölbreyttum aðferðum. Stundum með beinum erindum til fyrirtækjanna. Stundum þarf að finna Íslendinginn sem vinnur hjá fyrirtækinu, mynda réttu tengingarnar o.s.frv. Í önnur skipti hafa myndast tilefni til sendiferða með íslenskum ráðamönnum á vesturströnd Bandaríkjanna til að funda beint með hátt settu fólki innan tæknifyrirtækjanna til að kynna fyrir þeim íslensku leiðina að opnum íslenskum gögnum [2]. Allt hefur þetta skilað góðum árangri á síðustu árum og gert það að verkum að flestar helstu tæknilausnir heims séu vel nothæfar á íslensku í dag.
5 af 5
Íslenska annað málið inn í ChatGPT
Skýrasta dæmið um hverju markviss hagsmunagæsla getur skilað er samstarf Íslands og OpenAI. Í kjölfar fyrstu sendiferðar máltækni 2022 opnaðist beint samtal við fyrirtækið sem leiddi til samstarfs sem vakti alþjóðlega athygli og setti Ísland á kortið í þróun gervigreindar.
Íslenska varð fyrsta tungumálið utan ensku sem var innleitt með markvissum hætti í Chat GPT-4.
Þetta markaði tímamót: Í fyrsta sinn fékk smátt tungumál raunverulegt vægi inni í kjarnatækni sem mótar stafrænan veruleika samtímans. Verkefnið byggði á áralangri uppbyggingu máltækniinnviða hér á landi og markvissri eftirfylgni.
Íslenska fyrirtækið Miðeind gegndi þar lykilhlutverki með samstarfi við OpenAI sem fólst í því að veita gögn til þjálfunar líkansins, veita endurgjöf á gæðum þess og almennu mati á málskilningi og málmyndun þess [3]. Þetta samstarf sýnir hvernig samstilling innviða, opinberrar stefnu og sérfræðiþekkingar getur veitt litlu tungumáli raunverulegt vægi í alþjóðlegri tækniþróun [4].
Áfangar á vegferðinni
OpenAI og ChatGPT
Samstarfið sýndi að íslenska getur átt erindi beint inn í fremstu mállíkön heims.
Microsoft Copilot
Markviss eftirfylgni hefur skilað því að íslenska er nú orðin aðgengilegri í vinnuumhverfi Microsoft
Þróun síðustu ára bendir til þess að íslensk gögn séu að skila sér í marktækt betri virkni í þýðingum og tengdri þjónustu.
Meta
Þátttaka í samstarfsverkefnum (eins og Language Technology Partner Programme) tryggir að íslenska sei hluti af opnum innviðum fyrirtækisins.
Spurningin um stöðu íslensku í erlendum lausnum snýst ekki aðeins um þægindi eða táknrænt vægi tungumálsins. Hún snýst um aðgengi, menntun, samkeppnishæfni og um það hvort við ætlum að sjá til þess að íslenska verði raunverulega nothæft tungumál á öllum sviðum samfélagsins í náinni framtíð.
Þetta er áskorun fyrir öll smærri tungumál heims um þessar mundir. Með hröðum tæknibreytingum og útbreiðslu tækni sem tungumál virka ekki á eiga þau í hættu á að hverfa hægt og rólega úr daglegru notkun á fleiri og fleiri sviðum samfélagsins; þar sem fólk vinnur, lærir, skapar eða nýtir sér tæknina á annan hátt.
Þegar litið er yfir síðustu ár blasir við skýr þróun. Fyrri máltækniáætlun lagði grunninn að stafrænni framtíð íslenskrar tungu. Í seinni máltækniáætlun hefur höfuðáherslan verið á að byggja ofan á þeim grunni og koma íslensku að í stafrænum lausnum sem eru í daglegri notkun hjá almenningi.
Sá árangur sem hefur þegar náðst á því sviði, ekki síst með samstarfi við OpenAI og önnur stórfyrirtæki, sýnir að þetta er sannarlega hægt. Verkefninu er þó hvergi nærri lokið. Stuðningur við íslensku er enn misjafn eftir lausnum. Sums staðar er hann nokkuð takmarkaður og í öðrum er hann lítill sem enginn, sérstaklega í vörum Apple. Þá er ekki sjálfgefið að stuðningur fyrirtækja við íslensku í fyrri lausnum skili sér sjálfkrafa áfram í næstu vörum þess.
Verkefninu er ekki lokið og hér verður að halda áfram að leggja áherslu á þá þætti sem hafa skilað sér vel hingað til. Áframhaldandi vinna við að byggja upp öfluga innviði og gangasöfn fyrir íslensku er nauðsynleg og hefur aðeins aukist með tilkomu stórra mállíkana á allra síðustu árum. Og áfram þarf að vinna stöðugt að því að minna tæknifyrirtækin á tilvist okkar, sýna þeim fram á hve góðan grunn íslenskan á sér í stafrænum heimi eftir máltækniáætlanir og sannfæra þau um að gera sem flestar lausnir sínar aðgengilegar á íslensku.
Heimildaskrá
Næsti kafli
