6. KAFLI
Á árunum 2019-2023, undir fyrri máltækniáætlun stjórnvalda, var lagður sterkur grunnur að stafrænni framtíð íslenskunnar. Með söfnun viðamikilla texta- og talgagnasafna, þróun opinna innviða og smíði ýmiss hugbúnaðar var búið til umhverfi sem gerir bæði innlendum og erlendum aðilum kleift að þróa lausnir á íslensku.
Í núverandi máltækniáætlun (2024–2026) færðist áherslan í ríkari mæli yfir á hagnýtingu. Það er ekki fullnægjandi að innviðirnir fyrir íslensku í tækni séu til staðar einir og sér heldur þurfa þeir að rata inn í daglegt líf fólks. Í þau tæki og tól sem við notum og þær erlendu lausnir sem móta sífellt stærri hluta af daglegum samskiptum okkar.
Virk hagsmunagæsla: Þetta gerist ekki af sjálfu sér
Þótt tækninni fleygi fram er ekkert sjálfgefið við það að íslenska fái pláss í alþjóðlegum hugbúnaði. Íslenskur markaður er smár og notendahópurinn fámennur. Alþjóðleg tæknifyrirtæki starfa eftir ströngum forgangslistum þar sem smærri tungumál eiga á hættu að verða útundan.
Vegna þessa er hagsmunagæsla gagnvart þessum fyrirtækjum ekki hliðarverkefni, heldur einn mikilvægasti og sýnilegasti hluti starfsemi Almannaróms. Markmiðið er að tryggja að íslenskir notendur geti notað nýjustu tækni á eigin tungumáli, með eðlilegum hætti og fullu notagildi.
Þetta gerist ekki af sjálfu sér
Þótt tækninni fleygi fram er ekkert sjálfgefið við það að íslenska fái pláss í alþjóðlegum hugbúnaði. Íslenskur markaður er smár og notendahópurinn fámennur. Alþjóðleg tæknifyrirtæki starfa í hröðu umhverfi þar sem gríðarleg pressa er á vöruþróunarteymum að skila af sér afurðum sem fyrst. Fyrir vikið verður oft afar ströng forgangsröðun á því efni sem drífur alla leið inn í endavöru þeirra. Tungumál eru þar engin undantekning, enda getur verið flókið að gera hugbúnað aðgengilegan á nýju máli, og forgangsraða fyrirtæki því gjarnan tungumálum eftir stærð markaðar, fjölda málhafa eða aðgengi að gögnum á tungumálinu sem nýtast í þróun lausnarinnar.
Í slíku umhverfi eiga smærri tungumál á hættu að verða útundan.
Vegna þessa er hagsmunagæsla gagnvart þessum fyrirtækjum einn mikilvægasti og sýnilegasti hluti af starfsemi Almannaróms. Með markvissri kynningu á þeim opnu afurðum sem komið hafa út úr máltækniáætlunum, tengslamyndun inn í fyrirtækin og beinu samtali við áhrifafólk innan þeirra hefur Almannarómi, stjórnvöldum og öðrum innan íslenska máltæknisamfélagsins tekist að breiða íslenska tungu út víða í stafrænum heimi.
Eitt helsta markmið í starfsemi Almannaróms er að tryggj að íslenskir notendur geti notað nýjustu tækni á eigin tungumáli, með eðlilegum hætti og fullu notagildi. Þetta gerum við eftir fjölbreyttum leiðum.
Staðan í dag
Einkunn:
1 af 5
Staða Apple er eitt skýrasta dæmið um það hvar enn er langt í land í stafrænni vegferð íslenskunnar. Þrátt fyrir mikla útbreiðslu Apple-tækja á Íslandi hefur fyrirtækið hingað til verið fremur lokað gagnvart beinu samtali um stuðning við íslensku í sínum lausnum.
Hvers vegna þetta skiptir máli
Vörur Apple gegna óvenju stóru hlutverki í daglegu lífi fólks. Þetta á ekki síst við um snjallsíma, spjaldtölvur og sérhæfð hjálpartæki þar sem raddstýring og málskilningur eru lykilforsendur fyrir fullu notagildi.
50% Íslendinga eiga iPhone
74% á aldrinum 18–34 ára eiga iPhone
Næsta skref
Með það að markmiði að opna á formleg samskipti áttu ráðherra og fulltrúar Almannaróms fund með Apple á skrifstofum fyrirtækisins í London þann 20. apríl 2026. Sá fundur markar mikilvægan upphafspunkt og er gluggi sem nú er að opnast til að bæta stöðu tungumálsins í vistkerfi Apple.
Apple Inc.
Meta
OpenAI
Microsoft
Amazon
Anthropic
Aðrar lausnir
Söguleg vegferð: frá innviðum til beinna áhrifa
Árangurinn sem náðst hefur undanfarin ár byggist á tveimur þáttum sem haldast þétt í hendur. Annars vegar var lagður traustur tæknilegur grunnur heima fyrir með opinni gagnasöfnun, grunnverkfærum og þekkingaruppbyggingu. Hins vegar hefur Almannarómur, í samstarfi við stjórnvöld og íslensk máltæknifyrirtæki, unnið markvisst að því að koma þessum grunni inn í samtal við stærstu tæknifyrirtæki heims.
Sú vinna hefur farið fram með beinum erindum, fundum, eftirfylgni og sendiferðum þar sem íslensk stjórnvöld og fulltrúar Almannaróms hafa kynnt bæði menningarlegt mikilvægi málsins og hagnýtar tæknilegar forsendur sem þegar eru til staðar.
Einkunn:
5 af 5
Skýrasta dæmið um hvað markviss hagsmunagæsla getur skilað er samstarf Íslands og OpenAI. Í kjölfar fyrstu sendiferðarinnar 2022 opnaðist beint samtal við fyrirtækið og úr varð samstarf sem vakti alþjóðlega athygli.
Íslenska varð fyrsta tungumálið utan ensku sem fékk markvissa aðkomu í þróun GPT-4. Það var afleiðing undirbúningsvinnu sem þegar hafði verið unnin hér á landi á grundvelli máltækniáætlunar 1, ásamt markvissri eftirfylgni af hálfu Íslands.
Íslenska fyrirtækið Miðeind gegndi þar lykilhlutverki með samstarfi við OpenAI sem fólst í því að veita gögn til þjálfun líkansins, endurgjöf á gæðum þess og almennu mati á málskilningi og málmyndun þess. Þetta samstarf sýnir hvernig samstilling innviða, opinberrar stefnu og sérfræðiþekkingar getur veitt litlu tungumáli raunverulegt vægi í alþjóðlegri tækniþróun.
OpenAI og ChatGPT
Samstarfið sýndi að íslenska getur átt erindi beint inn í fremstu mállíkön heims.
Microsoft Copilot
Markviss eftirfylgni hefur skilað því að íslenska er nú orðin aðgengilegri í vinnuumhverfi Microsoft
Þróun síðustu ára bendir til þess að íslensk gögn séu að skila sér í marktækt betri virkni í þýðingum og tengdri þjónustu.
Meta
Þátttaka í samstarfsverkefnum (eins og Language Technology Partner Programme) tryggir að íslenska sei hluti af opnum innviðum fyrirtækisins.
Hvers vegna þetta skiptir meira máli en virðist við fyrstu sýn
Spurningin um íslensku í erlendum lausnum snýst ekki aðeins um þægindi eða táknræna stöðu. Hún snýst um aðgengi, menntun, samkeppnishæfni og sjálfsagt notagildi tungumálsins í nútímanum.
Þar liggur raunveruleg áhætta smárra tungumála. Þau hverfa ekki endilega úr bókum, lögum eða skólum fyrst, heldur úr hagnýtri daglegri notkun á þeim vettvangi þar sem fólk vinnur, lærir, skapar og talar við tækin sín.
Niðurlag
Þegar litið er yfir síðustu ár blasir við skýr þróun. Fyrsta máltækniáætlunin lagði grunn að því að íslenskan gæti yfirhöfuð átt sér stafræna framtíð. Önnur máltækniáætlunin snýst í ríkari mæli um að sá grunnur nýtist í reynd, bæði hér heima og í lausnum alþjóðlegra tæknifyrirtækja.
Árangurinn sem þegar hefur náðst, ekki síst í samstarfi við OpenAI og í framgangi gagnvart öðrum lykilaðilum, sýnir að þetta er raunhæf leið. En sagan er ekki fullsögð. Stuðningur við íslensku er enn misjafn, í sumum lausnum er langt í land og áfram þarf að vinna markvisst með gögn, sambönd, þrýsting og tæknilega eftirfylgni.
Meginskilaboð kaflans ættu því að vera þessi: íslenskan kemst ekki sjálfkrafa inn í mikilvægustu tæknilausnir samtímans. Hún kemst þangað vegna þess að einhver byggir grunninn, fylgir honum eftir og lætur sig stöðu tungumálsins varða.
Heimildir og hlekkir
[1]
stjornarradid.is/library/04-Raduneytin/ForsAetisraduneytid/Framtidarnefnd/Fjorda-idnbyltingin-skyrsla.pdf
[2]
stjornarradid.is/library/03-Verkefni/Menningarmal/Máltækniáætlun.pdf
[3]
observer.co.uk/data/global-ai
Næsti kafli