Geta spunagreindar hefur margfaldast á örskömmum tíma. Munu þessar framfarir framkalla fjöldaatvinnuleysi og tilheyrandi samfélagslegt ójafnvægi? Sumir telja að sú sviðsmynd sé alls ekki ómöguleg þó varla teljist hún líkleg. Það sem vegur á móti eru þá til dæmis þau rök að fólk, fyrirtæki og samfélög eru jafnan lengi að tilheyra sér nýja tækni; að þær stórstíga framfarir sem sést hafa í notkun gervigreindar í hugbúnaðar- og þjónustustörfum verði seint yfirfærðar á aðra geira; að lög og reglur muni hægja á innleiðingu gervigreindar og að fólk muni sjálfvirknivæða ákveðin verkefni en skapa sér ný verkefni eða störf í staðinn.
Með þessi sjónarmið um áhrif gervigreindar í huga er auðvelt að sjá hættuna á því að við, sem samfélag, ofmetum jafnvel áhrif gervigreindar á vinnumarkaðinn til skamms tíma en vanmetum þau til lengri tíma. Hver svo sem lendingin verður þegar öll þessi öfl hafa verkað á vinnu fólks þá virðist óhætt að staðhæfa að þau stóru framfarastökk sem sést hafa í spunagreind á liðnum mánuðum og árum muni hafa áhrif á vinnumarkaðinn. Kannski verða áhrifin lúmsk, lítil og hægfara en kannski háværari og meira umbreytandi.
Við höfum lært af reynslu fyrri iðnbyltinga að jafnvel þó áhrif nýrrar tækni birtist með hægum takti á mörgum áratugum þá getur þeim fylgt samfélagslegt umrót. Klassíska dæmið um það er sagan af Lúddítum, handverskmönnum á Bretlandseyjum í lok nítjándu aldar, sem töpuðu lifibrauði sínu með tilkomu versmiðjuframleiðslu á vefnaði.
Það breytir því þó ekki að mörgum leiðast sífelld skoðanaskipti um áhrif tækni á störf enda óhætt að segja að spár um sjálfvirknivæðingu og störf hafi oft verið fjarri lagi. Slík skoðanaskipti þjóna þó mikilvægum tilgangi. Það getur enginn spáð fyrir um framtíðina með fullkominni vissu. En með því að velta upp ólíkum sviðsmyndum getum við í það minnsta gert okkur í hugarlund hvað gæti gerst. Á grundvelli slíkrar vinnu getum við svo ákveðið hvernig við viljum undirbúa okkur; sem samfélag, atvinnulíf, skólar og einstaklingar.
Hvernig metum við áhrif gervigreindar á störf?
Það sem á eftir fylgir er stutt stöðutaka á því helsta sem sagt er í dag um gervigreind og vinnumarkað. Margt byggir á vinnu innan úr gervigreindarfyrirtækjunum sjálfum, þá einkum Anthropic og Open AI, sem bæði byggja sínar rannsóknir á störfum sjálfstæðs fræðafólks úr háskólasamfélaginu og rannsóknarteyma sem starfa innanhúss hjá þeim sjálfum. Niðurstöðurnar eru ekki síður áhugaverðar fyrir það, en þó er rétt að hafa uppruna slíkra greininga á bak við eyrað.
Við fengum svo líka Hagstofuna með okkur í lið til við að máta leiðandi rannsóknir á áhrifum gervigreindar við íslenskan vinnumarkað og fá þannig smá hugmynd um okkar stað í stóra samhenginu. Þannig má þetta teljast okkar fyrsta skref í að stilla upp sviðinu fyrir nánari greiningu og stefnumótun.
Í dag eru áhrif gervigreindar á vinnu oft metin út frá þeim tíma sem það tekur gervigreind að ljúka ákveðnum verkefnum með áreiðanlegum hætti. Meðfylgjandi mynd sýnir hvernig leiðandi líkön hafa á liðnum vikum og mánuðum vaxið í getu frá því að leysa verkefni sem annars tekur einstakling nokkrar mínútur að vinna í að leysa verkefni sem tækju viðkomandi einstakling nokkra klukkutíma að vinna. Ef fram fer sem horfir má búast við að slík líkön muni fyrr en varir geta leyst verkefni sem annars tæki fólk fleiri mánuði í vinnu á mun styttri tíma. Slík þróun gæti gjörbylt því hvernig einstaklingar, teymi og fyrirtæki starfa, því hvernig þekking verður til og því hvar fólk finnur áhuga sínum og metnaði farveg.
Anthropic nálgunin
Anthropic, eitt af leiðandi gervigreindarfyrirtækjum heims, birti fyrr á árinu greiningu á áhrifum gervigreindar á vinnumarkaðinn sem vakti mikla athygli.[1] Þar skoðuðu þau „fræðilega notkunarmöguleika gervigreindar“, þ.e. að hversu miklu leyti starf getur tæknilega séð verið unnið af gervigreind, í samanburði við „raunverulega notkun“ á Claude, mállíkani Anthropic, og einblíndu þá á það hvernig fólk er nú þegar að nota Claude í vinnu. Niðurstöðuna má sjá á mynd 2. Til að meta fræðilega notkunarmöguleika gervigreindar styðjast þau við rannsókn Elendou og fleiri frá árinu 2023 þar sem störf eru brotin upp í verkefni og áætlað að hversu miklu leyti gervigreind getur leyst þau verkefni.[2]
Ein skýrasta ályktunin sem draga má frá Mynd 2 er að því fer fjarri að við séum þegar farin að fullnýta tækifæri þeirrar gervigreindar sem við höfum í höndunum. Það eru auðvitað fjöldamargar rökréttar skýringar á því hvers vegna raunveruleg notkun er enn ekki jöfn því sem fræðilega væri hægt. Í sumum tilvikum takmarkar laga- og regluumhverfi það sem má sjálfvirknivæða, ýmist vegna þess að um er að ræða verkefni sem við viljum ekki fela tækninni eða vegna þess að regluumhverfið hefur enn ekki verið uppfært í takt við tækniframfarir. Í öðrum tilvikum er það einfaldlega sú staðreynd að tækninni hefur fleygt fram hraðar en færni og þekkingu fólks og fyrirtækja til að hagnýta hana.
Það er ótvírætt að eftir því sem tæknin verður betri, notkun útbreiddari og innleiðing dýpri í verkferla fyrirtækja þá mun rauða svæðið á myndinni, svæði hinnar raunverulegu notkunar, smám saman þekja stærri hluta bláa svæðisins, svæði hinnar fræðilega mögulegu notkunar. Þessi svæðu munu þó seint renna saman í eitt.
Spurningin sem þá blasir við er hvernig slík vegferð gæti litið út fyrir íslenskt samfélag?
Möguleg notkun gervigreindar og raunveruleg notkun gervigreindar eftir starfaflokkum
Nálgun Open AI: Fjórðungur starfa breytist, fimmtungur hverfur
Hagfræðiteymi Open AI, eins stærsta tæknifyrirtækis heims, birti nýverið mat á sjálfvirknivæðingu starfa. Til viðbótar við mat á fræðilega mögulegri notkun gervigreindar sem þau meta á grunni Eloundou o.fl. (2023) bæta þau við mati á hvar þörf á mannlegri aðkomu er líkleg og mati á eftirspurnarteygni starfa (þá möguleg áhrif þess að vinnuafl verði ódýrara eða dýrara í ákveðnum störfum ef eftirspurn eftir því minnkar eða eykst). Þetta byggir meðal annars á rannsókn Asirvathan o.fl. (2026)[1] og Autor og Dorn (2013)[2].
Niðustaða teymis Open AI er að 46% starfa séu, til skemmri tíma, ólíkleg til að verða fyrir miklum breytingum fyrir tilstilli gervigreindar. Þá telja þau 24% líkleg til að verða endurskipulögð og 18% starfa líkleg til að verða að mestu sjálfvirknivædd.
Íslenskur vinnumarkaður
Ef við snúum okkur aftur að greiningu Anthropic (mynd 2) og speglum raunverulegum notkunartölum þeirra á íslenskan vinnumarkað fáum við vísbendingu um hvar áhrifa gervigreindar kann að gæta hér á landi og hvar möguleikar á notkun gervigreindar eru mestir. Þá má hafa í huga að eins og best sést á mynd 2 þá helst það einmitt í hendur að á þeim sviðum sem mest gætu nýtt gervigreind er notkunin nú þegar orðin mest.
Forsenda þess að setja þessa rannsókn í samhengi við íslenskan vinnumarkað er að notkun sé líklega svipuð á Íslandi og hún er í Bandaríkjunum. Það er að sjálfsögðu mjög ólíklegt að svo sé - enn sem komið er í það minnsta - og nægir að nefna að þrátt fyrir að færni Claude í íslensku sé ágæt, þá er hún enn ekki eins áreiðanleg og á ensku. Það er hins vegar lítil ástæða til annars en að ætla að notkun á Íslandi þróist í sömu átt og notkun vestanhafs og það líklega fyrr frekar en síðar.
Til að máta hina raunverulegu notkun gervigreindar (samkvæmt Anthropic) við íslenskan vinnumarkað skiptum við til einföldunar notkunar-hlutfalli í þrjá flokka:
Þegar við skoðum íslenskan vinnumarkað (út frá vinnumarkaðsrannsókn Hagstofu Íslands) með þessari aðferð kemur í ljós að rúmlega 7000 einstaklingar á íslenskum vinnumarkaði sinna í dag störfum þar sem meira en fimmtungur verkefna eru nú þegar unninn af gervigreind. Samkvæmt nálgun Anthropic eru þetta jafnframt þau störf sem fræðilega gætu að nánast öllu leyti verið unnin af gervigreind. Það kemur þá líklega ekki á óvart að langstærstur hluti íslensks vinnumarkaðar, eða 53,7%, er í miðjuflokkinum, þar sem gervigreind leysir nú þegar 5-19% verkefna.
Ef dýpra er kafað má skoða möguleg áhrif á starfsstéttir í grófustu flokkun Hagstofunnar sem skiptir störfum í níu flokka (sjá töflu 1). Þó fátt komi þar á óvart er engu að síður áhugavert að velta fyrir sér þeim stéttum sem bæði gætu notað gervigreind mest og gera það nú þegar. Rifjum þá upp að mat Anthropic á mögulegri sjálfvirknivæðingu byggir á þeim verkefnum sem líkleg eru til að tilheyra hverju starfi. Samkvæmt þessu eru það því 75,7% verkefna sérfræðinga sem gætu nú þegar verið sjálfvirknivædd og 17,9% sem þegar eru unnin af gervigreind. Fyrir skrifstofufólk eru hlutföllin 90% og 34,3%.
Rétt er að ítreka hér að allt eru þetta vísbendingar um hvar gervigreind kann nú þegar að hafa áhrif eða er líkleg til að hafa áhrif í náinni framtíð. Þessi nálgun segir hins vegar í raun ekki með beinum hætti til um mögulegt atvinnuleysi, líklega þróun ráðninga eða áhrif á launaþróun. Slík áhrif munu velta á ákvörðunum fyrirtækja og stjórnvalda og þróun ólíkra atvinnugreina. Spágildi þessarar tölfræði ætti þó mögulega að vera ein lykilbreyta að hafa í huga þegar stefnan er sett um hvar og hvernig slíkar ákvarðanir verða teknar.
Hlutfall starfandi eftir því hversu mikil notkun gervigreindar er í dag. (Anthropic nálgun)
Sjálfvirknivæðing og ólík áhrif á ólíka hópa
Konur eru heilt yfir töluvert líklegri en karlar til að sinna störfum þar sem áhrif gervigreindar eru sýnileg en 59,4% kvenna eru í störfum þar sem áhrifin eru miðlungs mikil og 3,5% í störfum þar sem áhrifin eru mikil. Til samanburðar eru hlutföllin 48,2% hjá körlum í störfum með miðlungsnotkun og 1,1% með þá mestu. Þá eru áhrif gervigreindar töluvert hærri fyrir háskólamenntaða en þó einkum í þeim störfum þar sem áhrif eru almennt miðlungs.
Hlutfall kynja í ólíkum flokkum
Hlutfall starfandi og notkun gervigreindar, Háskólamenntun eða ekki
Hlutfall starfandi og notkun gervigreindar: Dreifing eftir aldurshópum
Mögulegar sviðsmyndir
Hægfara umbreyting
Allt bendir til þess að gervigreind muni smám saman hafa áhrif á velflest störf en þó með þeim hætti að óvæntar sviptingar og fjöldaatvinnuleysi teljast heldur ólíklegar og líklegra að við sjáum breytingar sem gerast á hægum eða meðalhraða án þess þó að hægt sé að útiloka tímabundið fjöldaatvinnuleysi bundið við afmarkaðar starfsstéttir. Gervigreind hefur þá fyrst áhrif á ýmis skrifstofustörf, störf í fjármálageiranum og störf tengd hugbúnaðarþróun. Þessi þróun er líkleg til að sjást nú þegar í eðli starfanna, þeirri færni sem leitað er eftir við ráðningar og mögulega til skemmri tíma í færri starfsauglýsingum og minni nýliðun.
Þó breytingar á borð við þessar séu ekki endilega hraðfara geta þær haft töluverð og ójöfn áhrif á hópa í samfélaginu; þær geta breytt eða skekkt tekjudreifingu, skilið ákveðna hópa eftir án atvinnu til lengri eða skemmra tíma og ruggað með því undirstöðum velferðarkerfisins.
Ungt fólk án atvinnu
Þó enn sé of snemmt að segja með vissu að framþróun gervigreindar sé farin að valda auknu atvinnuleysi meðal ungs fólks þá virðist sífellt bætast við sarp rannsókna sem styðja við þá kenningu. Nú síðast birti Stanford háskóli rannsókn sem sýndi fram á töluverða aukningu atvinnuleysis meðal ungs fólks í Bandaríkjunum í þeim starfsstéttum þar sem áhrif gervigreindar eru mest (s.s. hugbúnaðarþróun og viðskiptaþjónustu). Atvinnuleysi var hins vegar óbreytt meðal eldra starfsfólks í sömu starfsstéttum. Áhrif á atvinnuleysi ungs fólks eru þó alls ekki óumdeild og aðrar rannsóknir sem sýna að atvinnuleysi ungra (þá einkum í Bandaríkjunum) sé jafnt þvert á starfsstéttir sem nýta gervigreind og ekki og benda á að mögulega séu aðrir efnahagslegir þættir (t.d. stríðsátök, efnahagsleg óvissa og stjórnmálatengd óvissa) sem hafa ekki síst jafn mikil áhrif á gervigreind.
Þessari þróun munum við og aðrir fylgjast náið með en fari svo að fækkun byrjendastarfa verði raunin (sem gæti þá í hagtölum birst í atvinnuleysi ungs fólks eða færri vinnustundum), og það til lengri tíma, þá gæti þetta verið ein brýnasta samfélagslega spurningin sem við blasir.
Uppbrot án ábata
Alþjóðavinnumarkaðsstofnunin (ILO) og Alþjóðabankinn (World Bank) vöktu nýverið athygli á hættunni á því að hjá þjóðum verði uppbrot (e. disruption) án þess að þær verði sjálfar til að uppskera ábata af breytingunum. Í íslensku samhengi gæti þetta einkum átt við ef notkun gervigreindar meðal einstaklinga fer fram úr færni, ferlum og getu fyrirtækja og stofnana til að breyta sjálfvirknivæðingunni í framleiðniábata eða verðmætasköpun. Þetta gæti til að mynda birst með þeim hætti að starfshorfur skrifstofufólks versna á sama tíma og þörf á vinnuafli í líkamlegri störfum eða öðrum sem ekki eru sjálfvirknivædd eykst eða helst óbreytt. Þannig verður til aukið ójafnvægi á vinnumarkaði sem gæti skilað sér með neikvæðum hætti út í samfélagið.
Hvernig ættum við að bregðast við?
Hvernig þyrfti að breyta menntakerfinu, skattlagningu, rannsóknarstyrkjaumhverfi eða öðrum hvatakerfum til að mæta áskorunum þessara sviðsmynda?
Open AI birti nýverið umfjöllun um þörfina fyrir endurhugsun á atvinnustefnu. Þar leggja þau meðal annars til að stjórnvöld hugi með tímanlegum hætti að því hvernig framþróun gervigreindar gæti haft áhrif á tekjur hins opinbera. Eftir því sem gervigreind breyti jafnvægi á milli ólíkra framleiðsluþátta (þá einkum fólk og fjármagns) þurfi réttinda- og skattheimtufyrirkomulag að fylgja. Þetta gæti til að mynda birst með þeim hætti að ávöxtun fjármagns og fyrirtækja stóraukist á sama tíma og virði ákveðinna starfa (mælt í launum) minnki. Slík þróun myndi breyta skattgrunninum og gjörbreyta undirstöðum velferðarsamfélagsins. Því þyrfti þá væntanlega að mæta tímanlega með því að breyta áherslum í skattheimtu og leggja Open AI í sinni skýrslu til að mögulega þyrfti þá að draga úr vægi tekjuskatta en auka á móti skattlagningu á fyrirtæki og fjármagn, til dæmis á grundvelli gervigreindarþróunar- eða notkunar.
Samhliða leggja þau til að skoða hvort stofna ætti auðlindasjóði sem veiti hinum almenna borgara hlutdeild í hagrænum ábata gervigreindar og einnig að skoða ætti mögulegar útfærslur á fjögurra daga vinnuviku.
Enn sem komið er eru þessar vangaveltur kannski ótímabærar og eiga sumar einkum við vestanhafs þar sem hin risavöxnu og auðugu tæknifyrirtæki eru staðsett. Það að þessar vangaveltur og greiningar berist úr ranni þeirra stórfyrirtækja sem stýra þróun tækninnar er að auki áhugavert út af fyrir sig en breytir því þó ekki að það er fullt tilefni fyrir stjórnmálafólk hér eins og annars staðar að setja þetta í samhengi við okkar raunveruleika og það á okkar forsendum.
Við viljum hvorki tilheyra þeim hópi sem ofmeta áhrif gervigreindar til skamms tíma né þeim sem vanmeta þau til langs tíma. Þess vegna er tíminn núna til að spyrja spurninga og teikna upp svör við ólíkum sviðsmyndum. Þannig mótum við áhrif tækninnar á okkar samfélag, ekki öfugt.
Næsti kafli