Helmingur íslenskra fyrirtækja segist nota gervigreind en aðeins fjórðungur þeirra getur sagt til um hvernig hún er hagnýtt [1]. Þetta bendir til þess að það sé ekki skortur á tæknilegri getu, heldur frekar skortur á skýrri stefnumótun hjá fyrirtækjum. Stjórnendur fyrirtækja og stofnana kannast líklega við þá tilfinningu að þau ættu að vera að nýta gervigreind í meiri mæli enda berast reglulega fréttir að utan af fyrirtækjum sem búa sér til sérsniðna erindreka (e. agents) sem draga úr handavinnu starfsfólks [2], gervigreindarþjónustufulltrúum sem svara tveimur þriðju fyrirspurna sjálfvirkt [3] og sum erlend stórfyrirtæki halda því fram að nokkur þúsund starfsmenn geti nú skilað sama árangri og hundrað þúsund áður fyrr [4]. Í opinbera geiranum fjárfesta ríkisstjórnir fyrir milljarða í gervigreindarverkefnum til að einfalda skýrslugerðir og úrvinnslu umsókna [5].
Raunveruleikinn á bak við fyrirsagnirnar er aftur á móti flóknari. Samkvæmt McKinsey eru tveir þriðju hlutar gervigreindarverkefna enn á tilraunastigi [6]. Rannsókn Evrópska fjárfestingarbankans sýnir sömuleiðis að framleiðniaukning vegna gervigreindar nemur aðeins um 4% og hún næst einungis ef fyrirtæki leggja ríka áherslu á gagnaúrvinnslu og þjálfun starfsfólks [7]. Á Íslandi hafa einungis 14% fyrirtækja mótað sér formlega gervigreindarstefnu [1]. Bilið á milli möguleika tækninnar og raunverulegrar hagnýtingar er því gríðarlegt og það brúast ekki sjálfkrafa.
Í þessum kafla greinum við hvernig norræn og íslensk fyrirtæki nýta gervigreind í dag, hvar helstu hindranir fyrir þau liggja og hvaða stuðningur er í boði til að stíga næstu skref.
Norðurlöndin eru framarlega í Evrópu þegar kemur að útbreiðslu gervigreindar en samkvæmt Eurostat nota 42% danskra fyrirtækja gervigreind, 38% í Finnlandi og 35% í Svíþjóð, samanborið við 20% að meðaltali í Evrópusambandinu [8]. Sama könnun var lögð fyrir íslensk fyrirtæki af Hagstofu Íslands og sýna niðurstöður hennar að 48% íslenskra fyrirtækja noti gervigreindarhugbúnað af einhverju tagi [1]. Þetta bendir til þess að Ísland fylgi ekki aðeins norrænum nágrönnum sínum í þessari þróun, heldur virðast íslensk fyrirtæki ekki síður viljug til að innleiða þessa nýju tækni en önnur fyrirtæki á Norðurlöndum.
En útbreiðsla er ekki það sama og þroski. Samkvæmt könnuninni The Nordic State of AI hefur hlutfall þeirra sem hafa skilgreint formlegan ramma til að meta árangur af innleiðingu gervigreindar vaxið úr 25% í 40% á aðeins einu ári í Norðurlöndunum [9] sem gefur til kynna að fyrirtæki séu að færast frá tilraunum með gervigreind yfir í markvissa nálgun á gervigreindarinnleiðingu hjá sér. Samt sem áður er munurinn á geirum áberandi: 41% fyrirtækja í einkageiranum hafa slíkan ramma en aðeins 24% opinberra stofnana. Opinberar stofnanir eru einnig líklegri til að einangra gervigreindarverkefni í einstökum deildum, sem getur leitt til ósamræmis og óhagkvæmni þegar til lengri tíma er litið.
Könnunin gefur einnig innsýn í hvers konar gervigreind er í notkun. Algengust er spunagreind (e. generative AI) sem er tækni sem býr til nýjan texta, kóða, myndir eða hljóð. Þar á eftir koma mállíkön (e. large language models), málvinnsla (e. natural language processing), djúpnám (e. deep learning) og bestunarvélar (e. optimization engines) sem nýtast meðal annars í framleiðslu og gagnagreiningu. Fyrirtækin nota þessa tækni helst í eigin vörum og til að bæta framleiðni starfsmanna [9].
Á Norðurlöndum og í Evrópu má sjá fjölbreytt dæmi um fyrirtæki og stofnanir sem nýta gervigreind, en þau áhugaverðustu eiga eitt sameiginlegt: þau byrjuðu ekki á tæknilausninni heldur á að greina vandamálið sem tæknin ætti að leysa.
Danska skipafyrirtækið Maersk nýtti gervigreind til að bæta viðhald og draga úr óvæntum bilunum í skipaflota sínum [10].
Vandamál greint
Ófyrirséðar bilanir á skipum ollu kostnaðarsömum rekstrarstöðvunum og truflunum á þjónustu.
Lausnin
Gervigreindarlíkan var þróað til að greina gögn úr rekstri skipanna og spá fyrir um bilanir með allt að þriggja vikna fyrirvara.
Útkoman
Rekstrarstöðvunum fækkaði um 30% og fyrirtækið náði yfir 300 milljóna dala árlegum sparnaði.
Alþjóðlegi húsgagna- og heimilisvöruframleiðandinn IKEA, í gegnum eiganda sinn Ingka Group, nýtti gervigreind til að bæta skipulagningu heimsendinga og draga úr akstri [11].
Vandamál greint
Skipulagning heimsendinga var flókin, kostnaðarsöm og gat leitt til óþarfa aksturs.
Lausnin
Ingka Group keypti gervigreindardrifið flutningafyrirtæki Locus til að skipuleggja heimsendingar í rauntíma og draga úr akstri.
Útkoman
Betri nýting í heimsendingum, minni akstur og skilvirkari flutningar.
Sænska tískufyrirtækið H&M notar gervigreind í markaðssetningu og rekstri til að bæta skilvirkni og styðja við betri ákvarðanir [12].
Vandamál greint
Flókið var að mæta eftirspurn viðskiptavina og hagræða aðfangakeðjunni.
Lausnin
Gervigreind er notuð til stafrænnar efnissköpunar og til að spá fyrir um eftirspurn.
Útkoman
Tími sparast og starfsemi fyrirtækisins verður markvissari og skilvirkari.
Í öllum þessum tilvikum er gervigreind ekki bara verkfæri sem sparar tíma; hún breytir því hvernig fyrirtækið starfar.
Opinberi geirinn í Evrópu situr svo ekki eftir. Evrópuþingið hefur búið til gervigreindarverkfærið Archibot sem veitir aðgang að yfir 2,1 milljón skjala á mörgum tungumálum, allt aftur til 1952. Leit og greining gengur 80% hraðar og skjalasafnið, sem áður var aðeins aðgengilegt á frönsku, er nú opið öllum borgurum sambandsins [13]. Norsk stjórnvöld hafa falið sveitarfélögum að innleiða gervigreindarlausnir til að sinna stjórnsýsluverkefnum, og tugir sveitarfélaga vinna nú þegar að slíkri innleiðingu [14]. Í Svíþjóð hafa sveitarfélög tekið í notkun lyfjagjafarvélmenni á hjúkrunarheimilum sem spara hundruð vinnustunda á ári en mikilvægara er að starfsfólki gefist meiri tími til að sinna beinni umönnun [15].
Til að fá innsýn í stöðuna á Íslandi tókum við viðtöl við stjórnendur úr mismunandi atvinnugreinum; frá stórfyrirtæki í flutningum til sprotafyrirtækis í hugbúnaðarþróun. Reynsla þeirra varpar ljósi á bæði tækifæri og áskoranir sem einkenna íslenskt umhverfi.
Guðrún Aðalsteinsdóttir
framkvæmdastjóri Krónunnar
Geturðu lýst kjarnastarfsemi þíns vinnustaðar og þínu hlutverki í einni, hnitmiðaðri setningu?
Krónan er framsækin og leiðandi matvöruverslun sem leggur áherslu á snjallar og sjálfbærar lausnir og að einfalda viðskiptavinum lífið með ánægjulegri innkaupaupplifun.
Mitt hlutverk er að leiða okkar vegferð með skýrri stefnu, drifkrafti og hugrekki til að prófa nýjar leiðir og stöðugt aðlaga okkur að þörfum viðskiptavina og breytingum í umhverfinu.
Smásöluverslun býr yfir gríðarlegu magni gagna um kaupmynstur, birgðastöðu og verðlagningu. Hvar er gervigreindin nú þegar farin að skila árangri í daglegum rekstri Krónunnar?
Við erum farin að sjá mjög skýran ávinning af gervigreind, sérstaklega í innkaupum og birgðastýringu þar sem spálíkön hjálpa okkur að bæta aðgengi að vörum, minnka sóun og lækka vöruhúsakostnað.
Við erum einnig að þróa okkar eigin sjálfsafgreiðslulausn sem byggir að hluta á gervigreind, þar sem markmiðið er að bæta flæði fyrir viðskiptavini og á sama tíma greina betur óeðlilega hegðun á sjálfsafgreiðslusvæðum.
Við erum að byggja upp okkar getu á þessu sviði, prófa okkur áfram og læra hvað skilar raunverulegu virði með skýran fókus á að nýta gögn til að bæta upplifun viðskiptavina og vera skilvirkari í rekstri.
Þú tókst við framkvæmdastjórastólnum eftir að hafa stýrt stafrænni þróun fyrirtækisins. Hvernig hefur sá bakgrunnur mótað nálgun þína að gervigreindarvæðingu Krónunnar?
Hann hefur mótað mig mikið og þá í áttina að hugsa einfalt og leggja áherslu á gæði, frekar en að ætla sér of mikið of hratt. Ég trúi því að stærstu mistökin séu að bíða eftir hinni fullkomnu lausn. Í staðinn þurfum við að prófa, læra og þróa áfram og gera það þvert á fyrirtækið. Við vinnum markvisst með teymum frá ólíkum sviðum, fáum hugmyndir upp á borðið og gefum fólki svigrúm til að prófa sig áfram. Tækifærin í gervigreind eru gríðarleg ef henni er beitt vel, en þetta snýst líka um að þróa menningu fyrirtækisins í takt við tæknina.
Matvöruverslun einkennist af mikilli veltu en lágri framlegð. Hvernig metið þið hvaða gervigreindarfjárfestingar skila raunverulegum ávinningi, og hvað er einungis tímabundin tískubylgja (e. hype)?
Við erum mjög skýr á því að fjárfestingar í gervigreind þurfa að skila raunverulegu virði, bæði fyrir viðskiptavininn og reksturinn. Á sama tíma þurfum við að passa okkur að vera ekki of varkár. Þróunin er hröð og ef við prófum ekki, þá lærum við ekki. Þess vegna vinnum í tveimur lögum: annars vegar með agað mat á fjárfestingum og mælanlegum árangri, og hins vegar með rými fyrir tilraunir þar sem við leyfum okkur að kanna nýjar leiðir. Hingað til hafa tilraunir okkar skilað góðum árangri og það hvetur okkur til að halda áfram á þessari braut.
Krónan er vel þekkt vörumerki á flestum heimilum landsins. Þegar kemur að því að tvinna gervigreind inn í upplifun viðskiptavina, hvernig tryggið þið að traust og góð tenging við viðskiptavininn haldist?
Við byrjum alltaf á viðskiptavininum og að gervigreindin skapi raunverulegt virði fyrir þá. Ef hún gerir upplifunina einfaldari, hraðari og persónulegri, þá erum við á réttri leið.
Traust byggist líka á gagnsæi og ábyrgð. Við leggjum áherslu á að viðskiptavinir viti hvernig gögnin þeirra eru notuð og að það sé alltaf gert með því markmiði að bæta og einfalda þeirra daglega líf.
Á sama tíma skiptir miklu máli að halda mannlega þættinum og þessu góða samtali við viðskiptavini. Tæknin á ekki að koma í veg fyrir góð tengsl, heldur þvert á móti að styðja við og færa okkur nær viðskiptavinum.
Ef þú gætir breytt einu í nálgun Íslands að gervigreind, hvað væri það?
Að við myndum hugsa stærra og hreyfa okkur hraðar. Sem lítið land erum við í einstakri stöðu til að prófa hluti, vinna þvert á geira og læra hratt. Við gætum til dæmis sett af stað fleiri sameiginleg tilraunaverkefni milli fyrirtækja, opinberra aðila og háskóla þar sem raunveruleg gögn eru notuð til að leysa þekkt vandamál.
Staðreyndin er sú að leikurinn er að breytast mjög hratt og það mun ekki duga að plástra gömul kerfi. Við þurfum að endurhugsa leikinn frá grunni.
Hjálmar Gíslason
framkvæmdastjóri og stofnandi GRID
Geturðu lýst kjarnastarfsemi þíns vinnustaðar og þínu hlutverki í einni, hnitmiðaðri setningu?
GRID brúar bilið milli gervigreindarlausna og töflureikna.
Sem frumkvöðull og stofnandi sprotafyrirtækis, hvaða frelsi hefur þú til að nýta gervigreind sem stærri, rótgrónari fyrirtæki hafa hreinlega ekki — og hvernig hefur það mótað vöruþróunina hjá GRID?
Ég hef - í minni stöðu í svona fyrirtæki - algert frelsi til þess og hef nýtt það til fullnustu til að kynna mér tæknina "hands on". Í raun hafa allir starfsmenn haft slíkt frelsi, en ég hef kannski leyft mér að fara víðar og prófa fleira sem ekki verður endilega séð strax hvernig tengist kjarnastarfsemi fyrirtækisins. Þetta leiddi til stefnuvendingar (pivot) fyrirtækisins á seinni hluta ársins 2024 og inn í 2025 í átt að gervgreindarlausnum, sem svo aftur kom okkur í stöðu þar sem við erum að vinna með fyrirtækjum sem eru í fararbroddi þar sem gervigreind og töflureiknar mætast.
Tæki og hugtök á borð við Claude Code, „stemningsforritun“ (e. vibe coding) og ýmis sjálfvirk gervigreindarverkfæri eru að bylta því hvernig hugbúnaður verður til. Hvaða áhrif hefur þessi breyting á GRID og íslenskt sprotaumhverfi almennt?
Á síðustu 6 mánuðum hefur forritun með aðstoð mállíkana - sérstaklega Claude Code - gerbreytt því hvernig hugbúnaðarteymið vinnur. Sumir forritararnir skrifa varla línu af kóða lengur, heldur segja mállíkönum fyrir verkum og yfirfara og nýta útkomu þeirra. Þetta hefur aukið afköstin verulega og breytt vinnunni. Þar að auki er talsverð og endurnýjuð spenna í "gömlum hundum" sem þrífast á því að sjá hugmyndir verða að veruleika og flókin vandamál leysast. Við erum enn að læra og móta það hvernig besta vinnulagið er, en þegar best lætur - sem í dag á sérstaklega við um tilraunir og frumgerðasmíð - getur einn maður afkastað á við 5-10 manna teymi með hjálp þessarra tóla.
Þetta hefur líka orðið til þess að við erum að endurhugsa svolítið hvað það er sem gerir hugbúnað verðmætan í heimi þar sem kóðinn sjálfur nálgast það að vera "ókeypis".
Hvað varðar sprotaumhverfið í heild sinni, þá hefur aldrei verið auðveldara að byrja - og komast lengra án, eða á mjög litlu fjármagni. Við erum því að sjá margfalt fleiri hugmyndir prófaðar og þó hlutfall þeirra góðu sé ekki hærra, ættu fleiri góðir hlutir að koma út, einfaldlega útaf magninu. Það má samt ekki gleyma því að þó skrif á kóða hafi bæði verið tímafrek og kostnaðarsöm áður, þá hefur mjög margt annað þurft til að ná árangri með hugbúnaðarfyrirtæki eða aðra sprota: markaðssetning, sala, staðsetning á markaði, tengslamyndun, fjármögnun og svo framvegis. Þar hefur gervigreind líka mikil áhrif en ekki nærri eins mikil og í forrituninni - ennþá.
Þú hefur stofnað fimm fyrirtæki á þremur áratugum. Hvernig er núverandi gervigreindarbylgja í samanburði við fyrri tæknibyltingar sem þú hefur gengið í gegnum — erum við að horfa á algera grundvallarbreytingu?
Á tæknisviðinu er gervigreindarbylgjan er að minnsta kosti jafn stór og tilkoma netsins og snjallsímans. Sé horft víðar er hún sennilega stærri, þar sem hún mun hafa meiri áhrif á samfélagið allt, hraðar en hinar gerðu.
Ísland býr að litlu en ört vaxandi sprotavistkerfi. Hvað þarf að breytast hérlendis til að fleiri íslensk sprotafyrirtæki nái alþjóðlegri samkeppnishæfni á sviði gervigreindar?
Uppbygging þekkingar. Breyta skólakerfinu hratt til að taka mið af breyttum tímum. Styrkur okkar mun liggja í því hversu hratt við getum tileinkað okkur og innleitt tæknina á ólíkum sviðum - þar á meðal við uppbyggingu sprotafyrirtækja - frekar en í því að Ísland geti markað sér sérstöðu við smíði grunntækni í gervigreind. Með öðrum orðum: Næsta Anthropic eða Nvidia getur ekki komið frá Íslandi, en fyrirtæki sem eru fyrst til að koma fram með lausnir sem nýta gervigreind á tilteknum sviðum - ekki ólíklega sviðum þar sem Ísland er sterkt fyrir - gætu átt stór tækifæri.
Ef þú gætir breytt einu í nálgun Íslands að gervigreind, hvað væri það?
Hraða uppbyggingu á fullveldisgervigreind. Það þarf að byggja upp aðstöðu til að keyra krítíska gervigreindarvinnu í íslenskri lögsögu, án þess að gögn fari úr landi eða aðgangur að þeim sé í röngum höndum.
Og festa í sessi, hraða og skýra ferli varðandi endurgreiðslu á rannsóknar- og þróunarkostnaði. Það er mikilvægur margfaldari á öll verkefni, þar á meðal gervigreindarverkefni, en óvissan í kringum hana hefur dregið úr slagkrafti sprotafyrirtækja nú þegar.
Lokaorð
Kaflinn sýnir tvö andstæð mynstur. Tæknin er komin langt: helmingur íslenskra fyrirtækja nýtir gervigreind í einhverri mynd, norræn fyrirtæki eru í fararbroddi í Evrópu, og innlendir stjórnendur lýsa raunverulegum ávinningi í innkaupum, flutningum, stjórnsýslu og vöruþróun. Á sama tíma er innleiðingin óþroskuð: tveir þriðju hlutar gervigreindarverkefna heimsins eru enn á tilraunastigi og aðeins 14% íslenskra fyrirtækja hafa mótað sér stefnu.
Áskorunin er ekki tæknileg, heldur mannleg. Lausnin snýr að stefnumótun og skrefunum fjórum sem við nefnum fyrr í kaflanumi: Endurhugsið, virkið starfsfólkið, mælið árangur og skalið umbreytinguna, ekki bara tólið. Í takt við 10/20/70 regluna, leggið áherslu á valdeflingu og þjálfun mannauðsins.
Á Íslandi höfum við stuttar boðleiðir á milli fyrirtækja, háskóla og stjórnvalda. Við búum að þroskaðri tækniþekkingu og verðmætum gagnaauðlindum í geirum þar sem við erum þegar í fararbroddi; sjávarútvegi, orkuvinnslu, heilbrigðisþjónustu og opinberri stjórnsýslu. Úrræði eins og Kveikja og Glóð lækka þröskuldinn fyrir þau sem vilja stíga fyrstu skrefin.
Skilaboðin frá stjórnendunum sem töluðu í þessum kafla eru samhljóma: hraði, smæð, samstarf og fræðsla eru okkar helstu tækifæri á Íslandi. Næsta Anthropic kemur ekki frá Íslandi en næsta fyrirtæki sem umbreytir íslenskum sjávarútvegi, íslensku menntakerfi eða íslenskri heilbrigðisþjónustu með gervigreind gæti gert það. Við erum í kjörinni stöðu til að læra af hvoru öðru og nýta smæð okkar til að hagnýta gervigreind hratt og örugglega.
Heimildaskrá
